“ لەهەرێمی کوردستان، کۆمپانیاکان کار بەهەزاران کرێکار دەکەن بەبێ ئەوەی گرێبەستی یاساییان بۆ بکەن”
گفتوگۆی دەنگی کرێکار لەگەڵ وەستا مەهدی سەبارەت بەدۆخی کرێکاران
سازدانی محمود حەلاق
دەنگی کرێکار: بەڕای ئیوە گرنگترین کێشەی کرێکاران لەئێستادا لەکوردستان چییە؟
وەستامەهدی: .. بێگومان کرێکارانی کوردستان بەشێوەیەکی گشتی چەندین کێشەی هاوبەشیان هەیە، ئەتوانم بڵێم گرنگترین کێشەکان ئەمانەن:
یەکەم: کەمی موچەو نەگونجانی لەگەڵ بارودۆخی ژیاندا: زۆرینەی کرێکاران موچەیەک وەرئەگرن کەناتوانێت پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیان دابین بکات بەتایبەتی لەگەڵ بەرزبونەوەی نرخی خواردن، کرێی خانووو گواستنەوە.
دووەم: نەبوونی گرێبەستی فەرمی هەزاران هەزار کرێکار: کرێکار بەبێ گرێبەستی یاسایی کار ئەکەن، بۆیە هەرکاتێک خاوەنکار بیەوێت دەتوانێت دەریان بکات یان مافەکانیان نەدات.. نمونەکانی ئەوەش زۆرن بەتایبەتی کرێکارانی ژینگە پارێزو کرێکارانی خەستەخانەکان.
سێیەم: دواکەووتنی موچەو حەقدەست:کاریگەری خراپ لەسەر ژیانی خێزانەکان دائەنێت.
چوارەم: ژینگەی کاری ناتەندروست و نائەمن: زۆر لەکارگەکان پارێزگاری تەندروستی و سەیفتی تێدا نییە، وەک نەبوونی ماسک، دەستکێش، ئامێری پاراستن یان هەبوونی مەترسی کارەباو کیمیایی.
پێنجەم: کاتژمێری زۆری کار: لەهەندێک شوێن کرێکاران ١٠ یان ١٢ کاتژمێر کار ئەکەن بەبێ حەقی زیادەکارەکە یان پشووی گونجاو
شەشەم: نەبوونی بیمەو خانەنشینی: زۆربەی کرێکاران بیمەی تەندروستی یان سیستەمی خانەنشینیان نییە، واتە ئەگەر نەخۆش بکەون یان پیر ببن هیچ دڵنیاییەکی ئابورییان نییە.
حەوتەم: فشارو مامەڵەی نادادپەروەرانە: لەهەندێک شوێنیکار هەست بەسوکایەتی، هەڕەشە، یان فشاری دەکرێت بۆ ئەوەی کرێکار بێدەنگ بێت و داوای مافەکانی نەکات.
هەشتەم: لاوازی ڕێکخراوی کرێکاری: یەکێک لەگەورەترین کێشەکان ئەوەیە زۆرێک لەکرێکاران ڕێکخراوی بەهێزو سەربەخۆیان نییە تاکو بتوانن بەشێوەیەکی هاوبەش بەرگری لەمافەکانیان بکەن.
نۆیەم: بێکاری و ترسی لەدەستدانی کار: بەهۆی کەمی دەرفەتی کار، زۆر کرێکار ناچار دەبن بەهەموو مەرجێک ڕازی بن چونکە دەترسن کارەکەیان لەدەست بدەن.
دەیەم: نەبوونی دادپەروەری لەنێوان کرێکار و بەڕێوەبەرایەتی: لەزۆر شوێن جیاوازی زۆر هەیە لەموچە، ماف و مامەڵە، بەجۆرێکە بەشێک لەکرێکاران هەست بەنادادپەروەری دەکەن
ئەگەر بەکورتی بڵێین، گرنگترین گرفت ئەوەیە کەکرێکار زۆرجار مافی کارکردنی هەیە، بەڵام مافی ژیانێکی شیاوی نییە.
دەنگی کرێکار: وەستا وەک ئاماژەتپێدا زۆرێک لەکرێکاران باس لەنزمبوونی مووچە، بەرزبوونی نرخەکان و دژوارییەکانی ژیان دەکەن، بۆچی هێشتا بارودۆخیان باش نەبووە؟ کێ بەرپرسیارە لەم دۆخە؟
وەستامەهدی:ئەوەی زۆرێک لەکرێکاران باسی دەکەن ڕاستییەکی ئابوری و کۆمەڵایەتییە، چونکە زۆربەی موچەکان بەگوێرەی بەرزبونەوەی نرخی پێداویستیەکانی ژیان زیاد نەکراوون. لەماوەی چەند ساڵی رابردوودا نرخی خواردن، کرێی ماڵ، کارەبا، گواستنەوە، دەرمان و پێداویستییە سەرەتاییەکان بەردەوام بەرز بوونەتەوە، بەڵام موچەی زۆرێک لەکرێکاران هەر لەشوێنی خۆی ماوەتەوە یان زیادبوونەکەی زۆر کەم بووە. ئەمەش وایکردووە هەرچەندە کرێکاران کار بکەن، هێشتا نەتوانن ژیانێکی ئارام و شایستە دابین بکەن. هۆکارەکان تەنها یەک شت نین، بەڵکو کۆمەڵێک هۆکاری گرنگ هەن:
یەکەم: لاوازی یاساکانی پاراستنی کرێکار و جێبەجێ نەکردنیان.
دووەم: بوونی بێکاری و زۆری هێزی کار، وایکردووە خاوەنکار بتوانێت بەموچەی کەم کرێکار دابمەزرێنێت.
سێیەم: نەبوونیڕێکخراوێکی بەهێزی کرێکاری.
چوارەم: گرانی و قەیرانی ئابووری.
پێنجەم:پەیوەندی نادادپەروەرانەی نێوان قازانجی خاوەنکارو مافی کرێکار.
سەبارەت بەوەی کەکێ بەرپرسیارە، بەرپرسیارییەکە هاوبەشە،حکومەت بەرپرسیارە چونکە دەبێت یاسا دابنێت و چاودێری بازاڕو موچە بکات،خاوەنکارو کۆمپانیاکانیش بەرپرسیارن لەوەی ئەگەر مافی کرێکارو موچەی عادلانە نەدەن..هەروەها لاوازی ڕێکخستن و دەنگی هاوبەشی کرێکارانیش کاریگەری هەیە، چونکە لەزۆر شوێن کرێکار ناتوانێت بەئاسانی داوای مافەکانی بکات. لەوڵاتانی پێشکەوتووتر، زۆرجار بەهۆی سندیکاو یەکێتییە کرێکارییە بەهێزەکان، کرێکاران توانیویانە موچەو مافەکانیان باشتر بپارێزن. بەڵام لێرە، کرێکار هێشتا لەترسی لەدەستدانی کار یان نەبوونی هەلیکایتر ، ناچارە مل بەدۆخی نالەبار بدات.
دەنگی کرێکار: لەکوردستان بیمەی بیکاری نیە، ئایا هیج هەوڵێک دراوە بۆ ئەوەی کەبیمەی بێکاری بەسەر حکومەتدا بسەپێت؟ نەبونی بیمەی بێکاری چەندێک بووەتە هۆی ئەوەی کەکرێکاران ناچاربن ملبدەن بۆ هەموو داخوازییەکی خاوەن کار؟
وەستامەهدی: لەهەرێمی کوردستان، هەتا ئێستا سیستەمێکی تەواوی بیمەی بێکاری بەو شێوەیەی لەزۆر وڵاتانی دنیا هەیە، بوونی نییە. واتە ئەگەر کرێکار کارەکەی لەدەست بدات، زۆرجار هیچ داهاتێکی یاسایی و مانگانەی نییە بۆ ئەوەی بتوانێت ژیانی خۆی و خێزانەکەی بەڕێوە ببات. ئەمە یەکێکە لەلاوازییە گەورەکانی سیستەمی پاراستنی کۆمەڵایەتی.
لەساڵانی ڕابردوودا هەندێک قسەوباسی لەسەرکرا، بۆئەوەییاسای بیمەی کۆمەڵایەتی چاکسازی تیابکرێت، سندوقێکی بیمەی بێکاری دابمەزرێت، یان کرێکارانی بێکارکراو پشتگیری داراییان بۆ دابین بکرێت. بەڵام هەتا ئێستا ئەوقسەو هەوڵانەش نەگەیشتوون بەسیستەمێکی بەهێزو جێبەجێکراوی فەرمی. هۆکارەکانیش زۆرن، وەک،قەیرانی دارایی حکومەت، لاوازی پالپشتی سیاسی بۆ مافی کرێکار، کەمبوونی فشارو نەبوونی بزوتنەوەیەکی کریکاری بەهێزو زاڵبوونی بازاڕی ئازاد کەبەرژەوەندی خاوەنکار لەسەر مافی کرێکار بەفەرز وەردەگرێ.
سەبارەت بەوەی نەبوونی بیمەی بێکاری چەند کاریگەری هەیە، بەڕاستی کاریگەرییەکە زۆر گەورەیە، چونکە کرێکارێک کەدەزانێت ئەگەر کارەکەی لەدەست بدات، هیچ موچەیەکی پشتگیری نییە، ناتوانێت کرێی ماڵ و ژیانی خێزان دابین بکات و هەلی کاریش کەمە، ئیتر ئەو کاتە ناچار دەبێتمل بەموچەی نزم بدات، سەعاتکاری زۆر قبوڵ بکات، بەبێ مۆڵەت و بیمە کار بکات. هەندێکجار تەنانەت قبوڵی سووکایەتی و فشاری کاریش بکات، تەنها بۆ ئەوەی کارەکەی لەدەست نەدات. بەواتایەکی تر، نەبوونی بیمەی بێکاری تەنها کێشەیەکی ئابووری نییە، بەڵکو هۆکارێکە بۆ لاوازکردنی دەنگ و هێزو چارەنووسی کرێکار. لەوڵاتێکدا کە کرێکار پشتگیری یاسایی و دارایی هەبێت، دەتوانێت داوای مافی خۆی بکات. بەڵام کاتێک هیچ پاراستنێک نییە، ترسی بێکاری دەبێتە ئامرازێک بۆ فشاردان بەسەر کرێکارانەوە.
