موچە، بەشی کرێکاران، بۆ دابینکردنی ژیانێکی خۆشگوزەران، یان بڕێک بۆ مانەوە و دووبارە، گەرانەوە بۆ سەرکار!
ڕاپۆرتێکی مەیدانی لەسەر موچە و کرێی مانگانەی چینی کرێکار لەکوردستان
ئامادەکردنی/ وەستا مەهدی:
ڕیشەی گشت کێشە و دەردو مەینەتییەکانی چینی کرێکار لەکوردستان و عێراقدا، تەنها لەکەمی داهاتدا کورت نابێتەوە، بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ خودی شێوازی سیستەمی کاری سەرمایەداری و نەبوونی بزووتنەوەیەکی بەهێز، سەربەخۆو پێشڕەوی کرێکاری کەبتوانێت بەرگری لەماف و حەق و کەرامەتی مرۆڤی زەحمەتکێش بکات.
لهبهدواداچوونێکی مهیدانیمدا بۆ مهسهلهی مووچەو حهقدهستی کرێکاران لەناو بازاڕو پڕۆژە جیاوازەکاندا، کووتمە ناو چەندین گفتوگۆو قسەوباسی قووڵی کرێکارانەوە. ئەو واقیعەی ئەوان باسیان کرد، وێنەیەکی ڕاستەقینە، ڕووت و بێپەردەی ژیانی زۆرینەی هەرە زۆری خێزانە زەحمەتکێشەکانی ئەم وڵاتەمان نیشاندەدات. بەپێی ئەو زانیاری و داتایانەی لەزاری خودی کرێکارانەوە دەستمکەوتووە، کێشەکە تەنها لەکورتی بڕی مووچەکەدا نییە، بەڵکو لەنایەکسانی تۆقێنەر، جیاوازی بێهۆو نەبوونی هیچ سیستەمێکی ڕوون و یاساییدا لەدابەشکردنی حەقدەستەکاندا.
لەڕووی زانستی و ئابورییەوە، مووچەی گونجاو چییە؟
پێشئەوەی بچینە ناو ژمارەکانەوە، دەبێت جیاوازییەکی گەورە لەڕوانگەی زانستی ئابورییەوە بکەین لەنێوان دوو چەمکدا: مووچەی ژیان و مووچەی مانەوە، مووچەی گونجاوو مرۆیی (مووچەی ژیان)، ئەو حەقدەستەیە کەبتوانێت ئەم پێداویستییانەی خوارەوە بەتەواوی دابین بکات:
خواردن و پێداویستی خۆراکی تەندروست بۆ تەواوی خێزان.
تێچووی نیشتەجێبوون (کرێی خانوو، ئاو، کارەبا، ئینتەرنێت و گەرمکردنەوە).
خەرجیی دەرمان، چارەسەری پزیشکی و دڵنیایی تەندروستی لەکاتی نەخۆشیدا.
جلوبەرگی گونجاوو تێچووی گواستنەوەی ڕۆژانە بۆ شوێنیکارو ناو شار.
دابینکردنی مافی خوێندنی منداڵان بەشێوازێکی شایستە.
هەبوونی بڕێک پاشەکەوت بۆ نادیاریی پاشەڕۆژو بارودۆخی لەناکاو.
ئەگەر مووچەیەک تەنهاو تەنها بەشی کڕینی نان و خواردن بکات، ئەوە لەڕوی ئابورییەوە پێیناگوترێت مووچەی ژیان، بەڵکو ئەوە تەنها مووچەی مانەوەیە، واتە کۆمپانیاو خاوەنکار تەنها هێندە پارە دەدەن بەکرێکارەکە کەتەنها لەبرسا نەمرێت، بۆ ئەوەی سبەینێش هێزی جەستەیی هەبێت بگەڕێتەوە بۆ کارگەو زیاتر قازانج بۆ سەرمایەدارەکە بەرهەم بهێنێت! ئەمە لوتکەی چەوساندنەوەی سیستەماتیکە.
هاوکێشەی تاڵی ژمارەکان و نرخی بازاڕ
لەناو مەیدانی کاردا، ئەو نمونانەی کرێکاران باسیانکرد لەجیاتی حەقدەستەکانیان بریتی بوون لە: ٥٢٠هەزار، ٦٢٠ هەزار، ٦هەزار، تا ٨٥٠ هەزاردینار. کاتێک ئەم ژمارانە بەبەراورد بەنرخی پێداویستی ڕۆژانەی ئێستای بازاڕ دەپێوێنیت، دەبینیت کارەساتەکە لێرەوە دەست پێدەکات. بۆ کەسێک کەکرێچی بێت، منداڵی هەبێت، یان تووشی داوەرمان و نەخۆشییەک ببێت، ئەم مووچەیە نەک بەش ناکات، بەڵکو دەیکاتە کۆیلەی دەستی قەرزاری. با سەیری تێچووی مانگانەی فەرمیی خێزانێکی ئاسایی بکەین بەپێی واقیعی بازاڕی ئێستا:
خواردەمەنی و پێداویستی ڕووت: ٣٠٠بۆ ٥٠٠هەزار دینار.
کارەبا (نیشتمانی و مۆلیدە)، ئاو و ئینتەرنێت: ٧٠بۆ ١٥٠ هەزار دینار.
گواستنەوەو هاتووچۆ: ٥٠بۆ ١٥٠ هەزار دینار.
دەرمان, پزیشک و تەندروستی٥٠بۆ ٢٠٠ هەزار دینار.
جلوبەرگ و پێداویستی تری ناوماڵ٥٠بۆ ١٠٠ هەزار دینار.
کرێی خانوو (بۆ خێزانی کرێچی )٢٥٠بۆ ٦٠٠ هەزار دینار یان زیاتر.
ئەم پێوەرە پێماندەڵێت کەخێزانێکی ئاسایی لانیکەم پێویستی بە ٩٠٠هەزار تا ١ ملیۆن دینار هەیە تەنها بۆ ژیانێکی سەرەتایی و مەرجەکانی ئادەمیزاد، نەک بۆ تەرفیهو ڕابواردن! کەواتە ئەو کرێکارەی مانگانە ٥٥٠ یان ٦٠٠ هەزار دینار وەردەگرێت، چۆن بژی؟ ئەم جۆرە کرێکارە نەک ناتوانێت یەک دینار پاشەکەوت بکات، بەڵکو مانگانە ڕووبەڕووی کورتهێنان دەبێتەوە. ئەو ناچارە بەردەوام قەرز بکات، یان لەسەر حسابی سکی خۆی و منداڵەکانی، خەرجییە گرنگەکانی وەک دەرمان و خوێندنی پێویست کەم بکاتەوە.
ناعەدالەتی و داڕوخانی هێزی کڕین
خاڵێکی تری گرنگ و جەرگبڕ کەکرێکاران لەبەدواداچوونەکەمدا ئاماژەیان پێدا، بوونی جیاوازی بێهۆو هەڕەمەکی بوو لەنێوان مووچەکاندا. بۆ نموونە: دوو کرێکار لەیەک شوێندا، هەمان جۆری کارو هەمان کاتژمێر کار دەکەن، بەڵام یەکێکیان ٦٥٠ هەزارو ئەوی تریان ٨٥٠ هەزار دینار وەردەگرێت! ئەم دیاردەیە لەژێر چەتری هیچ یاسایەکی کاردا جێگەی نابێتەوەو لەجیهاندا بەنایەکسانی و ناعەدالەتی ڕەهای مووچەدەناسرێت. حەقدەست دەبێت لەسەر بنەمای (ئەزموون، لێهاتوویی، ئاستی ماندووبوون و جۆری ئەرکەکە) دیاریبکرێت، نەک بەمیزاجی شەخسیی خاوەنکارو هێزە هەڕەمەکییەکانی بازاڕ.
هاوکات، کێشەیەکی تر ئەوەیە کەکرێکار لەژێر سایەی ئەم بێسەرەوبەرەییەدا ناتوانێت حساب بۆ داهاتووی خۆی بکات. کاتێک نرخەکان لەبازاڕدا ڕۆژانە بەشێوەیەکی شێتانە بەرز دەبنەوەو مووچەی کرێکارەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە، ئەمە واتای ئەوەیە کەهێزی کڕینی کرێکارەکە کەمبووەتەوە، تەنانەت ئەگەر ژمارەی سەر کاغەزی مووچەکەشی وەک خۆی مابێتەوە. ئەمە دزینی بێدەنگی کات و ژیانی کرێکارە لەلایەن سیستەمی بازاڕەوە.
ئەنجامگیری: لانیکەمی مووچە، مافە نەک خێرخوازى
لەکۆتاییدا، داواکاری دیاریکردنی لانیکەمی مووچەکە هاوتەریب بێت لەگەڵ بژێوی ڕاستەقینەی بازاڕدا، خێرو سەدەقە نییە کەخاوەنکارو کۆمپانیاکان بەسەر کرێکاردا بیبەخشنەوە، بەڵکو مافی سەرەتایی، دەستووری و مرۆیی هەر هاووڵاتییەکە.
کرێکارەکەی ئێمە داوای تەیارەو کۆشک ناکات؛ ئەو تەنها داوای کەمترین مەرجەکانی ژیانێکی ئاسایی دەکات. کەرامەت، خواردنی شایستە، ئارامی دەروونی، چارەسەری پزیشکی بێبەرامبەر، خوێندنی منداڵەکانی و داهاتوویەکی ڕوونتر بۆ خێزانەکەی، مافی حاشاهەڵنەگری ئەو دەستانەن کەشار بونیاد دەنێن. هەتا پێکهاتەیەکی یاسایی بەهێزو بزووتنەوەیەکی کرێکاری ڕێکخراو نەبێت کەیەخەی ئەم سیستمە چەوسێنەرە بگرێت، مووچەی مانەوەوەک قەفەسێک دەمێنێتەوە کەڕێگە نادات کرێکار لەبازنەی خەمی نانی سبەینێ بچێتە دەرەوە.
ئەگەر موچە تەنها بۆ خواردن بەش بکات ئەوە موچەی ژیان نییە, بەڵکو تەنها موچەی مانەوەیە!. ریشەی گشت کێشەو موشکیلاتی کرێکاران لە شێوەی سیستمی کارونەبونی بزوتنەوەیەکی بەهێزی کرێکاریە بۆدفاع لەمافی کرێکاران.لە بەدواچونێکما بۆ مەسەلەی موچەو حەقدەستی کرێکاران،کرێکاران لەسەرموچە لەو قسەوباسەی کردیان ، وێنەیەکی ڕاستەقینەی ژیانی زۆرێک لە کرێکارانی کوردستان و عێراقیان نیشان داین،بەپیی ئەوزانیارانەبێت کە دەستم کەوتووە،کێشەی کرێکاران تەنها کەمی موچە نییە، بەڵکو نایەکسانی، جیاوازیی بێ هۆ،وە نەبوونی سیستەمێکی ڕوون، لەدا بەشکردنی حەقدەستە. چونکی حەقدەستوموچەلە ڕوانگەی زانستی و ئابوورییەوە، موچەی گونجاو ئەو موچەیەیە کە بتوانێت:- خواردن و پێداویستی ڕۆژانەدابین بکات ،بۆنمونە کرێی خانوو، ئاو، کارەبا و گەرمکردنەوە ،دەرمان و چارەسەری نەخۆشی بگرێتەوە جلوبەرگ و گواستنەوەدابین بکات منداڵ بتوانێ بخوێنێت و هەندێک پاشەکەوتیش هەبێت بۆ بارودۆخی لەناکاو ئەگەر موچە تەنها بۆ خواردن بەش بکات، ئەوە لەڕووی ئابوورییەوە موچەی ژیان نییە، بەڵکو تەنها موچەی مانەوەیە. ئەو نموونانەی کرێکاران باسیان کرد: ٥٢٠ هەزار ٦٢٠ هەزار ٦٥٠هەزار ٨٥٠ هەزار ئەمانە بە بەراورد بە نرخەکانی پێداویستی رۆژانەی ئێستا، بەتایبەتی بۆ کەسێک کە کرێی خانوو بدات منداڵیهەبێت نەخۆشی یان داوەرمان بکرێت ناچارە قەرزبکات زۆرجارموچەکەی بەش ناکا . بۆ نموونە، خێزانێکی ئاسایی لە مانگێکدا ئەم مەسروفاتانەی هەیە: خواردەمەنی ٣٠٠هەزار،٥٠٠ هەزار کارەبا و ئاو و ئینتەرنێت هەزار٧٠،١٥٠ هەزار ،گواستنەوە ٥٠هەزار،١٥٠ هەزار ،دەرمان و تەندروستی ٥٠هەزار،٢٠٠ هەزار جلوبەرگ، پێداویستی تر ٥٠بۆ١٠٠ هەزار، کرێی خانوو (ئەگەر کرێچی بێت). ٢٥٠تا٦٠٠ هەزار یان زیاتر واتە زۆر خێزان لانی کەم پێویستیان بە نزیکەی ٩٠٠ هەزار تا ١ ملیۆن هەیە بۆ ژیانێکی ئاسایی نەک تەرفیهی،کەواتە ئەو کرێکارەی ٥٥٠ یان ٦٠٠ هەزار وەردەگرێت، زۆرجار ناتوانێ پاشەکەوت بکات. هەندێک جار ناچار دەبێت قەرز بکات. یان خەرجییە گرنگەکان وەک دەرمان یان خوێندن کەم بکاتەوە. خاڵێکی گرنگی دیکە کە کرێکاران ئاماژەیان پێدا، جیاوازیی بێ هۆی موچەیە: دوو کرێکار هەمان ئیش دەکەن، بەڵام یەکێکیان٦٥٠هەزار و ئەوی تر ٨٥٠ هەزار وەردەگرێت. ئەمە لە زۆر وڵاتدا بە نایەکسانی ناعەدالەتی موچە ناسراوە، چونکە موچە پێویستە لەسەر ئەزموون لێهاتوویی ماندووبوون و ئەرکی کار دیاری بکرێت، نەک بە شێوەی هەڕەمەکی.
هاوکات کرێکار دەبێت بتوانێت حیساب بکات موچەکەی بەشی دەکات یان نا. کاتێک نرخەکان بەرزدەبن و موچە وەک خۆی دەمێنێتەوە، واتە هێزی کڕینی کرێکار کەم دەبێتەوە، تەنانەت ئەگەر ژمارەی موچەکە نەگۆڕابێت. لەکۆتاییدا، داواکاریی لانی کەمی موچە مافی سەرەتایی کرێکارە، چونکە کرێکار داوای ژیانێکی ئاسایی دەکات. خواردن ئارامی چارەسەری خوێندن و داهاتوویەکی باشتری خێزانەکەی دەوێت. کرێکاران دەبێ بەخابەتی بەردەوامیان بۆ بردنەسەرەوەی ئاستی کرێ وموچەکانیان، دەتوانن ئەو بڕە بەدەست بهێنن کەوەڵامدەرەوەی ژیانێکی باش بێت.
